خان احمد خان گيلاني (بزأرۊج ۹۴۲ - بمۊرده ۱۰۰۵ ه.ق) کيایئن ٚ آخري شا گيلان ٚ مئن بؤ. خان احمد يک ساله کي بؤ أن ٚ پئر بمۊرد ؤ هين ٚ وأسي خان احد يک سالگي جي کارکیا بؤ ؤ خۊ پئر ٚ جانشين وکت. تا ۹۷۵ ه.ق بیه‌پيش ؤ ايمه تمؤم ٚ گیلان ٚ مئن حؤکۊمت بؤگۊد.

خان احمد، شاه طهماسپ ٚ فرمان ٚ أمرأ دؤنزه ايمامي مذهب-ه زيدیه جا دؤجین بؤگۊد، ولي وختي کي عۊثمانئن ٚ أمرأ ارتیباط پيدا بؤگۊد ؤ خأس شيروان ؤ لاجؤن ٚ مئن سرباز جمأکۊنه تا قزوين-ه بيره، شاه طهماسپ ٚ چۊم ٚ جي بکت. أ سال ٚ ميأن بؤ کي شا طهماسپ ٚ دستۊر ٚ أمرأ خان احمد-ه بگيفتأن ؤ زينداني بؤدن.

سال ٚ ۹۸۵ ه.ق مئن کي خؤدا بنده دؤره بؤ، خان احمد زيندان ٚ جي برجه(بيرين) بۊمأ ؤ هأنده حؤکۊمت-ه فرسه.

وختي کي شا عباس، ايران ٚ حؤکۊمت-ه به دس بگيت، گيلان ٚ ابريشم ؤ خۊجير مؤقعيتي کي دأشت ؤ اۊرا جم اين ٚ وأسي کي خان احمد ٚ حؤکۊمت-ه کي عۊثمانئن ٚ أمرأ ارتيباط دأشته سۊلأ بأده ؤ جه مئن بؤبۊره، گيلان ٚ ره حمله بؤگۊد ؤ خان احمد خان-ه دشکن(شکست) هأدأ،خان احمد ، دشکن خؤردن ٚ پسي شيروان ٚ را جیویشته.خان احمد خۊ عمر ٚ دئباخه_أ ايستامبۊل ؤ بغداد ٚ مئن بسأ.

خان احمد چن مرته هأکش وأکش بؤگۊد کي گيلان-ه شا عباس ٚ جي پسأ گيره بژي(ولي) مؤفق نؤبۊسته.خان احمد هؤنر ؤ دابؤن ؤ فرهنگ-ه پۊر أميت دأ ؤ أن ٚ دربار هۊنرمندان ؤ شاعران ٚ جيگا بؤ،عاريفان ؤ دانيش دؤناني چۊن فغفور لاهيجی(شاعر) ؤ اۊستاد زيتۊن چهارتاري(پيله مزقانچي) اۊن ٚ خيدمت هيسأ بؤن.سرأخر ني سال ۱۰۰۵ ه.ق مئن بمۊرد ؤ نجف ٚ مئن دفنا بؤ.

چئه بؤبؤن ؤ کارکيايي أوأيلدچينواچين

خان احمد خان ٚ پئر(دومي کارکيا حسن)برأر-ه چيره بؤن ٚ پسي بيه پيش ٚ کارکيا وکت.کارکيا حسن سال ۹۴۳ ه.ق مئن طاعۊن بگيت ؤ بؤمۊرد.

خان احمد خان ٚ کارکيايي زأکي مئن ٚ ره دۊته روايت وۊجۊد دأره:

۱_خان احمد خان يک سالگي جي اميره عباس ٚ هأکش وأکش ٚ أمرأ خۊ پئر ٚ جانشين بؤبؤ،ولي شا طهماسپ اين ٚ وأسي کي خان احمد حلأ تر وچأ بؤ،خان احمد خان ٚ برأر-ه يني بهرام ميرزا ره موقتا بيه پيش ٚ کارکيا بؤگۊد،بهرام ميرزا حؤکم ٚ گيتن ٚ پسي ديليمان ٚ مئن استيقرار بگيت.

 
شا طهماسپ ٚ تاتايي چلسؤتۊن ٚ ميأن

چن ما بعد بهرام يته پيله کسان-ه يني کيا خور کيا کي مردۊم ٚ ميأن محبۊب بؤ ره زيندان توأدأ،هين ٚ وأسي مردۊم شۊرش بؤدن ؤ بهرام‌-ه دشکن هأدأن، بهرام ني قزوين ٚ را جيويشته.بهرام ٚ کارکيايي بيه پیش ٚ مئن يک سال ويشتر أرش(طول) نأکشه.

۲_خان احمد خان اميره عباس ٚ هأکش وأکش ٚ أمرأ کارکيا وکت ؤ شا طهماسپ خان احمد خان-ه تربيت بؤگۊد ؤ خان احمد کي پيلا تر بؤبؤ خئلي زود کارکيايي چم-ه بيأمۊجه ؤ جۊواني ميأن تي تي خانم يني چپک ٚ لاکۊ أمرأ ازديواج بؤگۊد ؤ يته وچه بيأردن کي شا طهماسپ أنه نؤم-ه بنأ حسن.

خان احمد ٚ کارکيايي بيه پس ٚ مئندچينواچين

 
قله رۊخان ٚ تاتايي

صفوئن هميشک خأستن کي گيلان ٚ شاهان ٚ وگيرن ؤ گيلان-ه خۊ مطيع بؤنن.اميره دباج فؤمني کي اسحاقوندؤن ٚ کارکيا بؤ اوولي کسي ايسه کي صفوئن ٚ دؤره مئن،ايطاعت ٚ جي سرپيچي بۊگۊد ؤ قلعه رۊخان-ه هأنده چاکۊني بؤگۊد ؤ اۊيندر ٚ جي صفوئن ٚ برأبر هيسأن-ه سرأگيت، ولي دشکن بؤخؤرد ؤ دربند ٚ را جيويشته،سرأخر ني اميره دباج-ه بگيتن ؤ تبريز ٚ مئن دار بزأن.

اميره دباج ٚ مۊردن ٚ پسي شا طهماسپ بدئه کي بيه پس بي صأحب بۊبۊسته ؤ اين ٚ وأسي کي هأند بيه پس ٚ مئن شۊرش ونکه سال ۹۴۵ ه.ق میأن خان احمد خان-ه دستۊر هأدأ کي بيه پس-ه به خۊ قلمرؤ بچربأنه ؤ در عوض سالانه يته باژ صفوي دربار-ه هأده.

بيه پس-ه فگن گۊدندچينواچين

عبدالفاتح فۊمني کيتاب ٚ ميأن بنيویشته نأ،خان احمد خان ۲۰ هيزار نيرۊ ؤ شا طهماسپ ٚ حؤکم ٚ أمرأ بيه پس-ه فگن بؤگۊد،با أنکي ۵۰۰۰ ته بيه پسي ره بؤکۊشت ولي هأنده ني نؤتۊنس کؤل ٚ بيه پس-ه بيره،ولي در عوض رشت-ه تاراج بۊگۊد.خان احمد مرتئن بيه پس-ه حمله بؤگۊد ؤ هر سفه پۊر غنائم گير هأورد ٚ نأ بؤ يا بخشي جه بيه پس-ه تصرف گۊد نأ بؤ.

اميره شاهرخ ٚ کارکياييدچينواچين

سال ٚ ۹۵۰ ه.ق مئن،بيه پسئن اميره شاهرخ-ه کي خؤئبه(خؤرره) اميره دباج ٚ برأر خؤند ٚ نأ بؤ ره مؤلحق بۊبۊستن ؤ اميره شاهرخ تا ۹۰۵۷ ه.ق بيه پس ٚ مئن کارکيايي بؤگۊد.اميره شاهرخ اي را جي احمد خان-ه کي خأس اۊن بگينه أمرأ طرف بؤ ؤ اۊ را جم توان ٚ أنه ندأشت کي قزلباشؤن-ه باژ هأده،هين ٚ وأسي گيلان ٚ جي بؤشؤ برجه ؤ جيويشته ولي قزلباشؤن أنه بگيتن ؤ تبريز ٚ مئن دار بزأن.اميره مۊردن ٚ پسي بيه پس،گاو دأکته بازار بۊبۊست.

محمۊددچينواچين

شا طهماسپ سال ٚ ۹۶۵ ه.ق مئن بيه پس ٚ کارکيايي ره محمۊد-ه هدأ محمۊد ني رشت-ه خۊ نيشينگا دؤجين بۊگۊد.محمۊد ۵ سال کارکيايي پسي،شا دستۊر ٚ أمرأ شيراز ٚ مئن تبعيد بۊبؤ.شا طهماسپ مير غياث الدين-ه محمۊد ٚ معلم،شيراز ٚ مئن بۊگۊد.کيانئن ؤ اسحاقوندؤن هميشک کسن ٚ أمرأ جار دأشتن، هين ٚ وأسي بؤ کي خان احمد ملا شکر-ه شيراز ٚ را روؤنه بۊگۊد،ملا شکر معلم-ه گۊل بزأ ؤ معلم ني محمۊد-ه بکۊشت ؤ خؤره لاجؤن ٚ مئن پنا بگيت.شا طهماسپ  خان احمد ٚ جي بخأسته کي ملا شکر ؤ مير غياث الدين-ه مي ورجه اۊسه بؤن ولي خان احمد أ کار-ه نؤگۊد.

خان احمد ٚ اوولي جاردچينواچين

محمۊد-ه مۊردن ٚ پسي احمد خان علاوه بر بيه پيش، بيه پس ٚ کارکيا ني وکت ؤ خئلي قوي‌ بۊبۊست.شا تهماسپ چۊنکي خان احمد‌ ده اۊن ٚ جي ايطاعت نۊگۊد أ ترس ٚ جي کي هأنده ني خان احمد ٚ قۊدرت ويشتر وکه،جمشيد خؤن-ه بيه پس ٚ کارکيا بۊگۊد.جمشید کي شا تهماسپ ٚ نوه بؤ، قزلباش ؤ شا تهماسپ ٚ‌ راستا مئن بيه پس-ه ايراده گۊد. اين بؤبؤ کي سال ۹۷۴ ه.ق مئن شا تهماسپ خان احمد ٚ ره نؤمه بنويشته کي تۊ وأ بيه پس-ه هدي جميشد خؤن-ه.خان احمد بيه پس-ه هأدأ ولي بؤگۊت کي کۊچصفهان بيه پيش ٚ شي ايسه ؤ اۊن-ه ندأ.

هين ٚ وأسي شا تهماسپ  یولقلی بیک ذوالقدر ره گيلان ٚ را روؤنه بۊگۊد.اميره ساسان به حمايت أز شا تهماسپ سيأ رۊبار(يته محله ٚ نؤم ايسه) ٚ نزيکي يؤرش‌ بؤبۊرد ؤ شاه منصور لاهیجی کي احمد خان ٚ سپسالارئن ٚ جي بؤ أشان-ه نابۊدا گۊد ؤ یولقلی بیک ذوالقدر ٚ سر-ه ببه ؤ احمد خان ٚ ره پيشکش بۊگۊد.احمد خان ني بؤبۊرد ٚ بؤر رشت ٚ دۊرۊن بؤشؤ.

گيلان-ه گيته بؤندچينواچين

شا تهماسپ ابريشم ؤ خؤرؤم مؤقعيتي کي گيلان دأشت ٚ وأسي،هميشک خأس کي گیلان-ه خۊ مطیع چاکۊنه،ولي چۊنکي عۊثمانئن ؤ اۊزبکان ٚ أمرأ جار دأشت نؤتۊنس کي أ کار-ه بؤنه.شا تهماسپ آماسيه صؤلح-ه کي عۊثمانئن ٚ أمرأ بۊگۊد أنه پر ؤ بال ويشتر بازا بؤ.اين وکت کي شا تهماسپ يته پيلا لشگر معصۊم بيگ ٚ سرداري أمرأ آماده بۊگۊد ؤ دستۊر هأدأ کي بيه پيش-ه بيرين.أ سيپا خئلي پیله بؤ ؤ گيلان ٚ أميت-ه نيشان دأنه.خان احمد ني خۊ لشگره بچئه ؤ جار ٚ ره آماده بۊبۊسته.خان احمد ٚ لشگر ٚ فرمانده کيا رۊستم بؤ.

ايتأ پيله جار در بگيت ؤ سرأخر کيا رۊستم دشکن(شکست) بۊخؤرده ؤ صفوئن ٚ سربازان احمد خان ٚ دۊمبال دکتن.خان احمد اشکيورات ٚ را جيويشته ؤ يک سال ٚ پسي اۊنه بگيتن ؤ شاه تهماسپ ٚ ورجه بۊبۊردن.سال ۹۷۴ ه.ق مئن اوولي مرته بؤ کي بيه پس ؤ بيه پيش(گيلان) رسما ايران ٚ تصرف ره در بۊمأ.

حبسدچينواچين

 
قهقه زيندان

سال ۹۷۵ مئن شا تهماسپ خان احمد-ه قهقه زيندان ٚ مئن کي آذربايجان ٚ ميأن بؤ،حبس بۊگۊد.احمد خان خۊ حال-ه کي قهقه مئن هيسأبؤ،ايتأ به نظم در بيأرده ؤ أ شعر-ه زيندان ٚمئن بؤگۊته:

از گردش چرخ واژگون می‌گریم***وز جور زمانه بین که چون می‌گریم

با قد خمیده چون صراحی،شب و روز***در قهقهه‌ام ولیک خون می‌گریم

خان احمد قهقهه مئن دؤوؤمي شا اسماعيل ٚ أمرأ رخابا بۊسته ؤ شا تهماسپ کي واخؤ بؤبؤ أ ترس ٚ جي کي قهقهه مئن شۊرش وکه،خان احمد-ه قهقهه جي بۊبۊرد استخر ٚ زيندان کي فارس ٚ مئن نأ بؤ.خان احمد ۱۰ سال اۊيندر زينداني بؤ.

دؤوؤمي شا اسماعيل کي تخت ٚ سر بنيشت خان احمد ٚ آزادي-يه دستۊر-ه هأدأ ولي عملي نؤبۊسته.

گيلان،خان احمد-ه نؤبؤن ٚ مئندچينواچين

بيه پس خان احمد-ه نؤبؤن ٚ مئن جمشيد خؤن ٚ دس دؤبؤ ؤ بيه پيش ني قزلباشؤن ٚ دس دؤبؤ.بيه پيش ٚ مئن،اُمرا ظؤلم ٚ وأسي مردۊم شۊرش بؤدن ؤ بعضي جه امرا ره دشکن هأدأن ؤ خئلي شئران ٚ بگيتن.شا تهماسپ کۊمکي نيرۊ بيه پيش ٚ را اۊسه بؤگۊد ؤ أ شۊرش ٚ رأبر کۊشته بۊبۊست ؤ شۊرش ني ميأن ٚ جي بؤشؤ.

خان احمد-ه هأنده قۊدرت گيتندچينواچين

 
مأمد خؤدابنده

سال ۹۸۵ مئن مأمد خؤدابنده حاکم بۊبۊست،خؤدابنده زنکه خان احمد ٚ فاميل بۊست ٚ نأ بؤ هين ٚ وأسي خان احمد آزاد بۊبۊست ؤ هأنده بيه پيش ٚ کارکيا وکت.خان احمد-ه نؤبؤن ٚ مئن،بيه پيش ٚ وضع گاو دکته بازار بؤ ؤ قزلباشؤن مردۊم-ه

ظؤلم گۊدن.ولي خان احمد-ه هأمأن ٚ أمرأ بيه پيش،سر ؤ سامان بگيت.أ سالان ٚ ميأن خان احمد(بيه پيش ٚ کارکيا) ؤ جميشد (بيه پس ٚ کارکيا)کسن ٚ أمرأ جار دأشتن ولي قطعي بؤرد‌ وۊجۊد ندأشت.خان احمد شا تهماسپ ٚ لاکۊ أمرأ ازديواج بۊگۊد ؤ يته لاکۊ بيأردن،هين ٚ وأسي خان احمد ٚ کارکيايي پايئن قوي تر بۊبۊست.

شا عباس ٚ حمله ؤ عۊثمانئن-ه پنا بۊردندچينواچين

 
شا عباس ٚ تاتايي

مأمد خؤدابنده پسي شا عباس ايران ٚ کارکيا وکت.شا عباس خأس کي ايران-ه يکپارچه چاکۊنه ؤ اۊ را جم خان احمد خأس گيلان-ه مؤسقل بؤنه.هين ٚ وأسي بؤ کي أشان هم کله نؤبؤن ؤ أشان ٚ مئن اختلافاتي پيش بۊمأ.گيلان کي یته خۊجير مؤقعيت ؤ خۊجير ابريشم ؤ... دأشت،شاهان ٚچۊم دؤبؤ ؤ هميشک خأسن اۊنه بيرن.شا عباس عۊثمانئن ؤ اۊزبکان ٚ أمرأ جار دأشت.اۊشان ٚ مئن کي يته صؤلح بۊبۊست،شا عباس ٚ پر ؤ بال بازا بۊست ؤ يته پيله لشگر-ه،گيلان ٚ را روؤنه بؤگۊد.خان احمد کي بدئه أ توان-ه ندأره کي شا عباس-ه حريفا بۊن گيلان ٚ جي جيويشته.شا عباس ني گيلان ٚ تصرف بۊگۊد ؤ خان احمد ٚ دربار-ه ویرانا گۊد.خان احمد خۊ عمر-ه دئباخه،ايستامبۊل ؤ بغداد ٚ ميأن بسأ،خان احمد اۊيندر ني خئلي هأکش وأکش بؤگۊد کي هأند گيلان ٚ ره وأگرده ؤ أنه مؤسقلا کۊنه ولي مؤفق نؤبۊست.

لاجؤن ٚ شۊرشدچينواچين

شا عباس خئلي بي رحمؤنه گيلانئني کي مؤقاومت گۊدن-ه کۊشت ٚ نأ بؤ.ولي گيلانئن هأنده مؤقاومت گۊدن.لاجؤن ٚ مئن يته شۊرش بر پا بۊبۊست ؤ أشان بؤتۊنسن لاجؤن-ه پسأگيرن ولي هأنده شا عباس،گيلان ٚ را سالدات(سرباز) اۊسه بؤگۊد ؤ شۊرش-ه ميأن ٚ جي بؤبۊرد.

احمد خان-ه أميت دأن، دابؤن ؤ دانشهدچينواچين

 
یته ولگه جه خان احمد خان ٚ گيلکي شعران کي تئران ٚ مئن نگأدأري بۊنه.

خان احمد ٚ دربار یته خۊجير جا ؤ امن ٚ جا دانش دؤنان،مزقان دؤنان،شاعران ؤ هؤنرمندان ٚ ره بؤ ؤ خان احمد أشان ٚ أمرأ ميانه خۊبي دأشت.أ جؤمله پيله کساني کي خان احمد ٚ ورجه هيسأبؤن مولانا عبدالرزاق گیلانی(دانشمند),فغفور لاهيجی(شاعر) ؤ اۊستاد زيتۊن چهارتاري(مزقان دؤن)-ه شأنه نؤم بؤردن.

خان احمد خان نی خؤره ايتأ شاعر بؤ کي گيلکي ؤ فارسي زوان ٚ أمرأ شعر بؤگۊته دأره ؤ أنه جي شعراني به جا بۊمانسه نأ.

سربسدچينواچين

  1. گيلان ٚ تاريخ ٚ کيتاب.
  2. http://ensani.ir/fa/article/231478/%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%88%D9%84
  3. https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D8%A7%D9%86
  4. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Khan_Ahmad_Khan
  5. http://gilyar.ir/tarikh/aghvam/kia/kiaee/492-ahmad-khan
  6. http://www.shiitestudies.com/article_21861.html
  7. http://ensani.ir/fa/article/333348/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C
  8. عبدالفاتح ٚ کيتاب(گيلان ٚ تاریخ)
  9. ظهيرالدين ٚ کيتاب(ديلمستان ؤ گيلان ٚ تاريخ)